داشته باشد « 1 » و اين گونه با خداوند تبارك و تعالى ارتباط داشته باشد . با اين‌كه خود مقام عبوديت بسيار مهم است در عين حال ، علمى اراده شده است كه بعضى از عباد الله تعالى را بر بعضى ديگر امتياز مىدهد و فقط كسانى كه از آن علم بهره‌مند هستند ، واجد مقام خشيت از خداوند تبارك و تعالى هستند . « 2 » پس اين‌كه ما ادعا مىكنيم ، علوم حوزوى يك ويژگى و امتياز خاصى نسبت به ساير علوم دارد ، ناشى از اين نيست كه ما براى علم خودمان فضايلى را وضع و جعل كرده‌ايم ، بلكه ما تحت تأثير قرآن كريم و بيان رسول الله و ائمه معصومين : هستيم كه ويژگىهايى براى علوم اسلامى و علوم حوزوى مطرح مىكنند ؛ « 3 » همانند

--> ( 1 ) . عن أميرالمومنين ( ع ) : غَايَهءُ الْمَعْرِفَهءِ الْخَشْيَهءُ . ( تصنيف غرر الحكم و درر الكلم ، ص : 63 ) غايت معرفت ترس است ؛ يعنى عاقبت معرفت حق تعالى و شناخت او يا غرض و علت غايى آن ترس از او و نافرمانى او است . ( 2 ) . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ( ص ) : الدُّنْيَا سَاعَهءٌ فَاجْعَلْهَا طَاعَهءً وَ بَابُ ذَلِكَ كُلِّهِ مُلَازَمَهءُ الْخَلْوَهءِ بِمُدَاوَمَهءِ الْفِكْرَهءِ وَ سَبَبُ الْخَلْوَهءِ الْقَنَاعَهءُ وَ تَرْكُ الْفُضُولِ مِنَ الْمَعَاشِ وَ سَبَبُ الْفِكْرَهءِ الْفَرَاغُ وَ عِمَادُ الْفَرَاغِ الزُّهْدُ وَ تَمَامُ الزُّهْدِ التَّقْوَى وَ بَابُ التَّقْوَى الْخَشْيَهءُ وَ دَلِيلُ الْخَشْيَهءِ التَّعْظِيمُ لِلَّهِ وَ التَّمَسُّكُ بِتَخْلِيصِ طَاعَتِهِ وَ أَوَامِرِهِ وَ الْخَوْفُ وَ الْحَذَرُ وَ الْوُقُوفُ عَنْ مَحَارِمِهِ وَ دَلِيلُهَا الْعِلْمُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ : ( إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ ) . ( بحارالأنوار ، ج 67 ، باب 45 ، ص : 62 ) زندگى دنيا ساعتى بيش نيست ، پس آن يك ساعت را در طاعت خدا مصروف بدار و باب ورود به طاعت خداوند ملازمت با خلوت است ، به شرط مداومت بر تفكر ، و خلوت از مردم موقعى آسان مىشود كه انسان قناعت را در پيش گيرد و از اضافه‌ها و تجملات زندگى صرف نظر كند و اما انديشيدن و در فكر سعادت خود بودن متوقف بر فراغت قلب است و بزرگ‌ترين اساس و پايهء فراغت قلب ، زهد است و حقيقت و تماميّت زهد و ترك دنيا با پرهيزگارى و تقوا حاصل مىشود و راه تقوا خوف از خدا و خشيت مىباشد و باب خشيت تجليل و تعظيم پروردگار و بندگى و عبادت خالص به جا آوردن در مقابل اوامر او و خوف و حذر از محرّمات و توقف در آنها است و راهنماى اينها علم است ؛ چنان كه خداوند متعال مىفرمايد : تنها علما هستند كه در مقابل عظمت پروردگار خشيت دارند . ( 3 ) . عَنْ أَبِى الْحَسَنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ الْكَاظِمِ عَنْ آبَائِهِ : قَالَ : دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ( ص ) الْمَسْجِدَ فَإِذَا جَمَاعَهءٌ قَدْ أَطَافُوا بِرَجُلٍ فَقَالَ : مَا هَذَا فَقِيلَ : عَلَّامَهءٌ قَالَ : وَ مَا الْعَلَّامَهءُ ؟ قَالُوا : أَعْلَمُ النَّاسِ بِأَنْسَابِ الْعَرَبِ وَ وَقَائِعِهَا وَ أَيَّامِ الْجَاهِلِيَّهءِ وَ بِالْأَشْعَارِ وَ الْعَرَبِيَّهءِ فَقَالَ النَّبِىُّ ( ص ) : ذَاكَ عِلْمٌ لَا يَضُرُّ مَنْ جَهِلَهُ وَ لَا يَنْفَعُ مَنْ عَلِمَهُ ثُمَّ قَالَ ( ص ) : إِنَّمَا الْعِلْمُ ثَلَاثَهءٌ ؛ آيَهءٌ مُحْكَمَهءٌ أَوْ فَرِيضَهءٌ عَادِلَهءٌ أَوْ سُنَّهءٌ قَائِمَهءٌ وَ مَا خَلَاهُنَّ هُوَ فَضْل . ( بحارالأنوار ، ج 1 ، باب 6 ، ص : 209 ) از حضرت كاظم ( ع ) روايت شده است كه : رسول خدا ( ص ) زمانى كه جماعتى اطراف شخصى را گرفته بودند ، وارد مسجد شد و فرمود : او كيست ؟ عرض كردند : مرد بسيار دانايى است ، فرمود : علّامه چگونه كسى است ؟ عرض كردند : داناترين مردم به انساب و نژادهاى عرب و رخدادهاى آن و ايّام [ جنگهاى ] جاهليّت و شعرهاى عربى . راوى مىگويد : پيامبر اكرم ( ص ) فرمود : آنچه اين مرد مىداند علمى است كه ندانستن آن زيانى و دانستنش نفعى ندارد ، سپس پيامبر اكرم ( ص ) فرمود : علم و دانايى - كه موجب سعادت و نيكبختى هميشگى است - سه علم است : آيهء محكم و نشانهء استوار ( علم اصول عقائد كه آيات و نشانه‌هاى آن استوار است ) ، فريضهء عادله و واجب ميان افراط و تفريط ( علم اخلاق كه خوبش از روى عقل و بدش از روى جهل است و بر هر كس واجب است آنچه را از روى عقل است بپذيرد و آنچه را از روى جهل است نپذيرد ) و سنّت قائمه و احكام برپا و هميشگى ( مسائل حلال و حرام كه تا روز قيامت تغييرناپذير است ) و آنچه غير از اينها باشد فضل است و علم و دانايى كه سودرسانى كرده و موجب سعادت و نيكبختى شود نيست . - جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُول‌ِاللَّهِ ( ص ) فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ! مَا الْعِلْمُ ؟ قَالَ : الْإِنْصَافُ . قَالَ : ثُمَّ مَهْ ؟ قَالَ : الِاسْتِمَاعُ لَهُ . قَالَ : ثُمَّ مَهْ ؟ قَالَ : الْحِفْظُ لَهُ . قَالَ : ثُمَّ مَهْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ؟ قَالَ : الْعَمَلُ بِهِ . قَالَ : ثُمَّ مَهْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ؟ قَالَ : ثُمَّ نَشْرُه . ( مشكاهء الأنوار ، فصل 8 ، ص 132 ) مردى خدمت رسول ( ص ) آمد و گفت : يا رسول اللَّه ! علم چيست ؟ فرمود : انصاف . گفت : بعد چيست ؟ فرمود : گوش دادن ، گفت : بعد چيست ؟ فرمود : نگهدارى . پرسيد : بعد چيست ؟ فرمود : عمل به علم ، گفت : بعد ؟ فرمود : نشر و پخش آن ميان مردم .